Saturday, November 4, 2017

Sample Script for a Show - Filipino

Marami akong pagkakamali rito at na-realize ko iyon nang umuusad na ang show.

1. Dapat ay binanggit ko sa script ang pangalan ng winners ng contest, since parangal din ito sa contest winners. Hindi ko ito isinama sa script dahil nag-assume ako na bibigyan ng ibang speakers (particularly ng WTA) ng moments ang winners para mas makilala ito ng audience.

2. Dapat ay binanggit ko sa script ang paghahabi ng mga disenyong mula sa Bagobo, Kalinga, T'boli at iba pang grupong lumad sa Pilipinas. Hindi ko ito isinama sa script dahil nag-assume ako na sasabihin ito ng speakers (particularly ng Omni at WTA representatives) bilang kuwento sa likod ng kanilang disenyo.

3. Hindi ko nabanggit ang pangalan ng leader ng chamber choir na Kammerchor. Ang husay pa naman niya! Paumanhin po, Ginoong Anthony Villanueva ng Kammerchor Manila.

4. Kung makakapagbigay lang ako ng opinyon tungkol sa sequence ng song numbers ng Kammerchor Manila, magbibigay ako. Dapat ang last nila ay iyong kantang Pasko na ang last line. It was so upbeat! But their last song was slower than the "Pasko na" kaya parang nag-mellow nang kaunti ang audience.

5. I failed to give recognition to the director, Sir Ariel Yonzon! Shocks, dapat inilagay ko siya pagkatapos ng listahan ng mga performer sa dulo ng script. When I realized it, I asked Gee, his assistant, if I could insert Sir A's name in the copy of script that was with Miss Champagne. Sabi ni Gee, naku, wag na, ayaw niya iyon. Wah, buti na lang. Pero kung ako ang masusunod, dapat talaga binigyan ng pagkilala si Sir A.

One last note:

Sobrang husay ng emcee. Ang taas ng energy niya, at kitang-kita ko ang effort niya na gawing mas accessible sa audience ang script at ang show. She used Taglish. She often used "Mga kaibigan." Ang dami niyang adlib sa mga slow parts ng script ko, haaay. Namimilipit ako sa upuan ko, alam kong nahihirapan siya doon bilang emcee, haha! Thank you so much for accepting this gig, Ms. Champagne Morales!

I worked on this script since 11am. Natapos ako around 4:30 pm because I had to wait for the last minute changes in the speakers' line up, performers' names, etc.
Whew, what a day!

SCRIPT FOR HABI NG PAGKAKAISA LAUNCH
NOVEMBER 03, 2017/ 6PM/ CCP MAIN THEATER RAMP

Scriptwriter: Beverly Siy
832-1125 local 1707/ 0919-3175708/
ccpintertextualdivision@gmail.com

Voice Over:

Maligayang pagdating sa CCP Main Theater Ramp!

Sa diwa ng pagbubuklod, sama-sama nating ipagbunyi ang isang likhang sining para sa Kapaskuhan. Halina’t sama-sama nating ilunsad ang Habi ng Pagkakaisa!

Narito ang tagapagpadaloy ng ating programa, ang mahusay na mang-aawit at performer, Binibining Champagne Morales.

CHAMPAGNE:

Magandang gabi po sa inyong lahat! Maligayang pagdating dito sa CCP Main Theater Ramp. Ikinagagalak kong makasama kayo sa kalagitnaan ng Kapaskuhan. Opo, kalagitnaan na! Di ba, September pa lang ay nag-uumpisa na ang Pasko dito sa ating bansa?

Narito tayong lahat para magdiwang. Dahil maya-maya lamang, ang higanteng Christmas Tree na ito na pinangalanang Habi ng Pagkakaisa ay magsasabog ng liwanag sa ating Pasko at sa ating mga puso.

Pararangalan din natin ang mahuhusay na alagad ng sining na lumikha ng disenyo na ito, ang mga nagwagi sa HOLIDAY LIGHT INSTALLATION COMPETITION for 2017 na hatid ng Cultural Center of the Philippines at Omni.

Alam n’yo ba ang tema ng ating programa?

Ito ay ang pagkakaisa.

Isang pagtatanghal ang napanood natin kanina mula sa KOMEDYA NG DON GALO. Palakpakan po natin sila!

(PAGKATAPOS NG PALAKPAKAN)

Ang KDG ay organisasyong panteatro mula sa isang komunidad sa Lungsod Paranaque. Ang pangunahing layunin ng Komedya ng Don Galo ay ang itaguyod ang kultura at tradisyon ng Paranaque sa pamamagitan ng pagtatanghal ng Moro-moro. Ang itinanghal nila ay tungkol sa kapayapaan at pagkakaisang pagkatapos ng digmaan.

Sinundan naman ito ng magandang awitin na pinamagatang Munting Sanggol mula sa Kammerchor Manila. Palakpakan po natin sila!

(PAGKATAPOS NG PALAKPAKAN)

Ang Kammerchor Manila ay mula sa Lungsod Quezon, isa itong chamber choir na tumanggap na ng mga parangal sa loob at labas ng Pilipinas. Ang inawit nila ay tungkol sa sanggol na nagbuklod sa lahat.

Dumako naman tayo sa sentro ng programa, ang napakagandang Christmas Tree ng CCP. Tampok dito kung ano ang nagbibigkis sa lahat ng Pilipino, matatagpuan natin ito sa simbolo ng Kapaskuhan dito sa Cultural Center of the Philippines

Kaya samahan n’yo ako hanggang mamaya.

Sa pagpapatuloy ng ating programa. Ang pambungad na pagbati ay mula sa
tagapangulo ng Lupon ng mga Katiwala ng Cultural Center of the Philippines.
Palakpakan po natin si Ginang Emily Abrera.

(PAGKATAPOS NI GINANG EMILY ABRERA)

CHAMPAGNE:

Maraming salamat po, Mam Emily Abrera. Para magbigay ng mensahe,
kapiling din natin ang kinatawan ng Omni, isa sa mga tagapagtaguyod ng
Habi ng Pagkakaisa. Narito po ang Operations Manager ng OMNI Yatai
International Corporation, Ginoong Henry Yang.

(PAGKATAPOS NI GINOONG HENRY YANG)

CHAMPAGNE:

Maraming salamat po, Ginoong Henry Yang ng Omni Yatai International Corporation. Para naman maghandog ng isang amazing na production number, narito ang AMAZING SHOW MANILA!

(PAGKATAPOS NG AMAZING SHOW MANILA)

CHAMPAGNE:

Maraming salamat, Amazing Show Manila! Namangha ba kayo? Ang Amazing Show Manila ay mapapanood sa Manila Film Center dito sa loob ng CCP Complex. Para sa buong pamilya ang bawat pagtatanghal at regular na rin itong mapapanood sa Cebu at Boracay. Muli, salamat, salamat, Amazing Show Manila.

Marami pang amazing na magaganap, so, please stay with us. Kasama natin ngayon para magbahagi tungkol sa paglikha ng disenyo ng napakaganda nating Christmas Tree, ang Principal ng WTA ARCHITECTURE & DESIGN STUDIO, si Ginoong WILLIAM TI!

(PAGKATAPOS NI GINOONG WILLIAM TI)

CHAMPAGNE:
Maraming salamat po, Ginoong William Ti. Na-inspire ba kayo na lumikha ngayong Pasko? Hindi ba’t napakagandang inspirasyon ang sarili nating kultura? Tumungo na tayo sa pinakaaabangan ng lahat, ang Countdown! Mga bituin na nagniningning ang mangunguna sa ating Countdown. Muli pong nagbabalik sina Ginang Emily Abrera, ang Tagapangulo ng Lupon ng Katiwala ng CCP, at sina Ginoong William Ti at Ginoong Henry Yang ng OMNI Yatai International Corporation. Narito rin at kasama natin sa Countdown ang pinakamamahal na pinuno ng Maynila, si Mayor Joseph Ejercito Estrada.
(COUNTDOWN)

(PAGKATAPOS NG COUNTDOWN)

(PAGKATAPOS NG KAMMERCHOR MANILA)

CHAMPAGNE:

Maraming salamat, Kammerchor Manila, sa pagtatanghal ng mga pamaskong awitin. Lahat tayo ay nakisabay sa pagkanta, di ba? Hindi talaga mawawala ang pagkakaisa ng mga Filipino pagdating sa musika.

Sa puntong ito ay iniimbitahan ang lahat na maging bahagi ng ating Christmas Tree, ang “Habi ng Pagkakaisa.” Isulat lamang ang mga hiling natin ngayong Kapaskuhan sa mga cellophane sheet na matatagpuan doon. Ilalagay po ang lahat ng kahilingan natin sa ilalim ng Christmas Tree. Ang mga ito ay sagisag ng pag-asa at pagkakaisa at siyang ambag natin sa natatanging simbolo ng Pasko dito sa CCP.
Makikita po ang “Habi ng Pagkakaisa” Christmas Tree sa Liwasang Asean hanggang January 14 2018, kasama ang makukulay at kumukuti-kutitap na parol sa harap ng CCP. Imbitahan ang mga mahal sa buhay para pasyalan ito, magpa-picture at para maging bahagi ng Habi ng Pagkakaisa Christmas Tree!
Dito po nagwawakas ang ating programa. Daghang salamat sa pagdalo ninyo sa paglulunsad ng Habi ng Pagkakaisa dito sa CCP Main Theater Ramp. Ang lahat ng ito ay sa pangunguna ng Cultural Center of the Philippines katuwang ang Omni, WTA ARCHITECTURE & DESIGN STUDIO, Lungsod Maynila, Lungsod Pasay at Lungsod San Fernando mula sa lalawigan ng Pampanga. Nais din nating kilalanin ang ambag na pagtatanghal ng Komedya ng Don Galo, Kammerchor Manila at Amazing Show Manila.

Muli, ako si Champagne Morales, ang inyong tagapagpadaloy sa gabing ito. Mas masaya kung tayong lahat ay sama-sama kaya… salubungin natin ang Pasko nang may pagkakaisa!

Friday, October 27, 2017

translation projects and rates

ito ang recent translation projects namin ni poy, ang rates, pati na ang binuno namin na panahon para matapos ang mga ito:

fee, genre, time

30k for a contemporary novel- 1 year
7k- graphic novel- 3 months
40k -for a 1980s novel set in singapore- 6 months
technical stuff like forms para sa pagkukumpuni ng elevator-10k- (15 pages)- one week
50k for historical essays- 1 year
1 short story sci-fi- 5k bukod pa sa royalties - 1.5 months

recommended rate per word and per line

ang recommended rate ko for translation of text in prose form is P1/word
ang recommended rate ko for translation of poetry is P100/line

recommended rate for rush job

times three ang rate kapag rush ang proyekto

rights

mas maganda na shared ang rights with the translator para sa text/translation work niya.
copyright of original text remains with the original author.

Saturday, October 14, 2017

Updated list of publishers of Philippine books for children and young adults

Maraming salamat sa inyong pakikinig sa aking talk na pinamagatang YA-right! sa Philippine Association for School Librarians, Inc. (PASLI) noong Oktubre 10 sa Innovation Center ng Miriam College.

Narito ang mga publisher ng libro sa Pilipinas para sa mga bata at sa young adults. Sana ito ay makatulong sa pagbuo ng sarili ninyong listahan ng mga librong irerekomenda sa young adults at sa inyong mga estudyante.

Adarna House
109 Scout Fernandez corner Scout Torillo Streets, Barangay Sacred Heart, Quezon City 1103 Philippines
Telephone: (02) 352 6765 • Fax local 125
E-mail: adarnahouse@adarna.com.ph
www.adarna.com.ph

Kahel Press
c/o Saint Matthew's Publishing Corporation Office: (632) 426 5611 / Fax: 426 1274
4th Level, First RVC Building, 92 Anonas Street Corner K-6th Street, Brgy. East Kamias Quezon City, Philippines 1102
Ruth Valorie Catabijan / Business Development Manager
0917 582 2309 / ruth.catabijan@stmatthews.ph
www.stmatthews.ph

ABC EDUCATIONAL DEVELOPMENT CENTER
Address: Plaridel St. Kidapawan City, Cotabato
Telephone: (064)288-1691
Fax: (064)288-1691
Contact Person: MS. MARY ANN ORDINARIO-FLORESTA
Position: Directress
Email: abcedc@yahoo.com

Tahanan Books (Ilaw ng Tahanan Publishing, Inc.)
Unit 402, Cityland 3 Condominium, 105 V.A. Rufino corner Esteban Street, Legaspi Village, Makati City, Philippines 1229
Telephone: (02) 813-7165
E-mail para sa editorial queries: fran@tahananbooks.com
www.tahananbooks.com

Anvil Publishing, Inc.
Publishing Department, Anvil Publishing Inc., 7th Floor Quad Alpha Centrum Building, 125 Pioneer Street, Mandaluyong City 1500
Telephones: (02) 477-4752, (02) 477-4755 to 57 Fax: +(02) 747-1622
publishing@anvilpublishing.com
www.anvilpublishing.com

THE BOOKMARK, INC.
264 Pablo Ocampo Sr. Extension Avenue, San Antonio Village, 1203 Makati City, Philippines
Telephone: (02) 895-8061 — 65 Fax: (02) 897-0824
bookmark1945@gmail.com
www.bookmarkthefilipinobookstore.com

OMF Literature
776 Boni Avenue cor. Pinatubo Street, Mandaluyong City
Telephone: (02) 53.143.03 Fax: (02) 53.143.03 loc. 307
Email: omflit.boni@gmail.com
www.omflit.com

Lampara Books
83 Sgt. E. Rivera St., San Francisco del Monte, Brgy. Manresa 1115, Quezon City, Philippines
Telephone: (02) 414-6188 Fax No. (02) 367-6222
E-mail: inquiry@lamparabooks.com.ph
www.lamparabooks.com.ph

Chikiting Books (Vibal Publishing)
Manila Office
G. Araneta Ave., cor. Ma. Clara St.,Quezon City
Telephones: (02) 712-2722 · 712-9156 to 59 Fax: (02) 711-8852
E-mail: inquire@vibalpublishing.com/ rbrigino@vibalgroup.com

Visayas Office
0290 Unit 202 Cebu Holdings Center,
Cebu Business Park, Cardinal Rosales A, Cebu City
(032) 233-0173 · 233-0176 · 233-2568
Fax: (032) 233-2983
vpcebu@vibalpublishing.com

www.vibalpublishing.com/products/chikiting-books

Narito naman po ang mga organisasyon at grupo na maaaring makatulong sa inyo. Marami din silang inilulunsad na mga gawain at kompetisyon na maaari ninyong lahukan.

Philippine Board on Books for Young Children (PBBY)
109 Scout Fernandez cor. Scout Torillo Street, Quezon City, Philippines
Telephone: (02) 352.6765
E-mail: pbby@adarna.com.ph
www.pbby.org.ph

The Center for Art, New Ventures & Sustainable Development (CANVAS)
1 Upsilon Drive Ext., cor. Zuzuareggui St., Alpha Village, Diliman, Quezon City
Telephones: (02) 436-4509, (02)-216-7750
E-mail: info@canvas.ph, gigo@canvas.ph
www.canvas.ph, www.lookingforjuan.com

The Philippine Chapter of the Society of Children's Book Writers & Illustrators (SCBWI)
c/o Beaulah Pedregosa Taguiwalo (taguiwalo8888@yahoo.com/0917-787-4956)
c/o Dominique Garde Torres (nikkigtorres@yahoo.com/0905-347-1668)
scbwiphilippines@gmail.com
www.scbwiphilippines.wordpress.com

Wednesday, October 4, 2017

humor books mula sa pinas

tinext ako ni xta dela cruz na kaibigan ko from lira, she's now working at spot.ph. baka pwede raw akong magrekomenda ng humor books para sa isusulat niyang article about humor books sa pinas.

eto ang mga inirekomenda ko:

60 zens ni abdon balde, jr -tungkol sa pagtanda, senior citizenship

wag lang di makaraos ni eros atalia- flash fiction, dark humor, ang husay ni eros dito

abnkkbsnplko ni bob ong- op kors sinong makakalimot sa unang libro nagpatawa sa isang wave ng readers ng libro sa wikang filipino?

twisted series ni jessica zafra- ang benta ni ate mag-joke kahit ang joke ay nag-e-express ng galit, pagkadismaya, at iba pang negative emotion, mahusay lang talaga sya magsulat at skill iyon, negative yng gusto mong sabihin pero nakakatawa ka, ang hirap kaya nun

i do or i die ni rj ledesma- tungkol sa buhay ng isang groom bago mag asawa, napakahumble ng writer hahaha parang ander de saya siya na sophisticated ang mundo, because la sallista friend

isang malaking kaastigan ni vladimeir gonzales- prosa, matalinong pagpapatawa, magaling talaga si vlad, hindi lang siya mahusay magsulat kundi lumalabas din sa trabaho niya yung talino niya taas ng iq ganun. math major kaya yan dati, idol ko yan kahit noong mga bagito pa kami, unique ang tone nya sa aming lahat, sana nga, magprosa pa siya, mas kaabang-abang kaya ang mga akda niya kesa sa isang leading writer na kaedaran niya na ang daming libro ngayon hay

mga komiks ni manix abrera- ang benta sa mga college kasi sobrang honest at ang tapang, articulate, yung mga tauhan ni manix serve as voice of the youth

kuwentong kutsero ni epifanio matute- siyempre di puwedeng di represented ang thundercats na nauna pa kay sir abdon balde, jr. haha! mga satirikong dula para sa radyo, teatro etc setting is 50s-60s

maginificent benito and his two front teeth ni augie rivera- akdang pambata, nakakatawa to as in, yung malalaki niyang ngipin, imbes na maging liability ay naging asset. nag-carve siya ng magagandang image sa higanteng mga
singkamas gamit ang kanyang malalaking ngipin, winner! dapat lahat ng akdang pambata, ganito

unang baboy sa langit ni rene villanueva- akdang pambata rin, naging santa ang baboy dahil sobrang linis niya! winner! kung di maging benito ang character mo, dapat maging butsiki iyan, ang unang baboy sa langit

lolita chronicles ni criselda santos- indie komiks ito, maliliit na komiks, parang 1/8 na pahiga ang size, mahusay ang wika at nakakatawa ang mga sitwasyon, tungkol ito sa isang career woman, or office girl something like that, minsan she talks about her crush, minsan, boss na masungit or officemate na kakompitensiya. witty si writer!

some books of jullie yap daza (so sorry i don't remember the titles right now)- witty ang essays niya, very straightforward and confident, just like the writer

at ito, dinampot ko dahil alam ko funny ang author sa totoong buhay. irerekomenda ko rin sana kay xta.

barrio to senado by juan flavier- autobiography, highly recommended, well written, insightful, light ang dating at may humor pero maraming lesson about life skills, leadership, government, public service, management skills, doctorship, barrio life, public speaking and pinoy politics, irerekomenda ko sana kay xta kaso di ko na nabitawan ang book pagkabuklat ko nito, xta said ok na raw, hindi ko na kailangang magdagdag pa. ay. in short, time's up!!!

sana mareprint ito or sana may maglabas ng maraming kopya nito at ibenta sa madlang pipol. we need books like this!

anyway, kung may mairerekomenda kayo, go lang, lagay sa comment box.

happy-happy reading, mga kapatid!



eto pala ang govt work!

nakakaloka, pagod na pagod ako. dumating na naman ako sa puntong i am dragging myself to work.

nakakapagod pala ang maging government employee. noong nasa nbdb ako, it was a breeze. siguro dahil mainly ang trabaho ko was my expertise: books, writing, editing, organizing of seminars and events. doon, bagama't nag-asikaso rin ako ng papers para sa mga proyekto, minimal lang ang admin. work na ginawa ko. there are people who will do it for you. straight ako sa proyekto at doon ako napapakinabangan nang husto.

dito sa ccp, my gad, sobrang dami ng admin work. kaya pala ang sentimyento ni sir hermie bago siya mag-retire, feeling niya, hindi siya writer o artist dahil nagtagal siya sa ccp, 27 years, as a govt employee.

there is very minimal creative work, for god's sake. kung meron man, mas reading and research, my gad mamamatay neurons ko rito, i swear hahaha! these past few weeks, i was swamped with contracts, government forms, agreements, memos. tas pina attend ako ng quality management seminar, the fuck, sobrang technical. ina-analyze ang processes, ang work flow, how do you get customer feedback, mission, vision. gad, akala ko natapos na ang chapter na ito ng buhay ko noong umalis na ako sa first ever job ko, isang NGO for women. I had to know swot analysis eklavu dun kasi kami ang nag-oorganisa ng mga seminar to strengthen other ngos for women. what saved me was the creative work i did for the PSR radio drama program every week.

dito sa ccp, ultimo pagbibilang ng acknowledgment forms ng Performatura bags, inaasikaso ko. lord naman.

pero ang saving grace ng sitwasyon ko ngayon, pinupulot ko na lang sa isang book im reading and i am so enjoying: from barrio to senado by juan flavier. yes, the juan flavier! ano ang napulot ko? kung ang mindset mo sa lahat ng mahirap na bagay ay "i will learn from this, im gonna need this kind of knowledge someday" ganyan, makakatagal ka. so, regalo ng diyos na dinampot ko ang librong ito sa ganitong yugto ng aking employment sa ccp. ang ganda ganda ng libro, sobrang dami ng insight about govt work, about leadership, about public speaking and most of all, about public service. i find strength in every chapter i finish. ang galing niya maghimay ng sarili niyang experience. kaya, highly recommended.

anyway, ito ang ilan sa nalaman ko sa pananatili ko sa ccp

kaya pala laging wala ang mga govt employee sa kanilang work stations ay dahil:

1. nasa seminar sila (quality management seminar, gender and development seminar, leadership seminar, etc.)

2. nasa govt agency event sila (anniversary, sports fest, annual physical examination, etc.)

3. ginagawa nila ang task na iniatang sa kanila kahit na ayaw nila ito at hindi ito bahagi ng kanilang main work or function

4. namamasyal, naglalamyerda, kasi sa totoo lang, nakakapagod naman talaga ang stress sa opis

5. nasa cr, kasi naghuhugas ng pinagkainan, naglalaba ng basahan ng hapag-kainan

6. nasa work station ng iba kasi may kailangan na dokumento doon or may kailangang klaruhin, may kailangang ipaliwanag sa workmate, may ipinapahiram na dokumento, may mine-mentor

7. nasa labas, kumain, kasi nakaka-stress namang talaga, so ikain mo na lang ang hirap ng kalooban

8. absent, may sakit, may sakit ang kapamilya, may namatay, naaksidente, etc.

9. on leave, kasi may leave naman, bakit hindi gamitin? bakasyon mode, govt transactional leave, ito yung pupunta ka sa ibang govt agency para mag-asikaso ng sariling papeles like passport, birthday leave (di na kailangan ng paliwanag diyan), special leave (wedding anniversary! yes, may ganyan!)

10. petiks, me ganyan talaga e, pasiga-sigarilyo, paikot-ikot sa iba't ibang opis (nagbebenta ng laing!), hintay ang bundy clock para makapag-out na, tambay sa canteen, nagpi-people watching, lahat ng opis, me ganyang character, they are regulars. hahaha!

i wish matagalan ko ito. sana lang tumaas ang suweldo ko. at sana hindi ko malimot ang pagsusulat. pag naganap ang dalawang sana, pede! pede ako magforever sa ccp.

Monday, September 25, 2017

Dnao (Sanaysay)

Dnao
ni Bebang Siy

Ang sadya namin ay ang makapagbahagi ng tips sa pagsusulat ng sanaysay at iskrip. Inimbitahan kami para sa Dnao Seminar-Workshop sa Panitikan sa Mindanao State University-Marawi Campus. November 2012 iyon at naghahanda kami ni Poy para magpakasal come 2013.

Pagkaraan ng dalawang araw na lecture at workshop kasama ang mga estudyante ng MSU na nasa patnubay ng ilang guro sa Filipino, may maikling programa para sa pagbibigay ng mga sertipiko sa lahat ng lumahok at sa aming mga nag-facilitate ng lecture at workshop. Tatlo kami. Ako, si Poy at ang kaibigan kong si Wennielyn Fajilan, na isang napakahusay na guro sa UST. Masaya kami na matatapos ang event nang maayos at ligtas ang lahat. Bago kasi kami lumipad pa-Mindanao, may pinasabog na internet shop sa loob ng MSU-Marawi. Siyempre pa, lahat ng kapamilya’t kaibigan namin, diniscourage na kaming dumayo roon. Tapos, pagsalubong sa amin ng MSU professor na si Sir Angelito Flores, Jr. sa airport, naikuwento niya na may dinukot daw na estudyante sa loob mismo ng campus.

Cool lang ako sa gitna ng mga balita at ganoong kuwento. Di ako kinabahan. Sa di malamang dahilan, wala akong anumang takot sa dibdib. Di kami nagkukuwentuhan nina Poy at Wennie sa daan papunta sa MSU-Marawi mula sa Iligan. Di ko tuloy alam kung pare-pareho ba kami ng nararamdaman nang panahon na iyon. Pero sa isip-isip ko, di kami mapapaano rito. Ang pakay lang namin, makapagbahagi, at, siyempre, matuto rin. Malinis ang aming agenda.

Pagdating sa MSU, namangha ako sa laki ng school. Bukod sa Flagship Campus ng MSU System, mother university kumbaga, university town din pala ito. Meaning, buong Marawi equals Campus. At lahat nga ng napuntahan naming building doon at structure, para sa akin ay malaki at maluwang. At higit sa lahat, maaliwalas. City girl ako kaya naman refreshing ang mga bukid at ekta-ektaryang talahiban sa likod ng mga classroom. Hiwa-hiwalay din ang mga college building. I mean, layo-layo. Feel ko ang bawat unit ng oxygen na naglalagos sa aking ilong. Hah.

Pero pagsapit ng gabi, nagbago ang lahat ng aking damdamin.

Nakakatakot ang dilim.

Kakaunti ang ilaw (natural, puro bukirin at talahiban ba naman) tapos layo-layo ang mga building (na siyang may ilaw). At ang tahimik. Bibihira ang sasakyan, wala ring establishment na maingay tulad ng mall. Kaya kapag nakarinig ka ng malakas na tunog na sa malayo naman nagmula, aakalain mo talagang putok ito ng baril. O pagsabog ng bomba.

Natulog kami sa isang dorm na napakaliwanag. Naalala kong maghahatinggabi na ay naka-on pa ang lahat ng pahabang flourescent na bumbilya sa lobby, sa hallway at sa mismong sleeping area. Noong una, ang naisip ko ay maganda nga naman ito, safe na safe kami. Pero paglalim ng gabi, ang naisip ko ay paano kung may sumalakay doon sapagkat kitang-kita ang laman ng dorm mula sa labas dahil sa mga ilaw nito? Para kaming nasa loob ng boteng maliwanag, puwedeng obserbahan kahit tulog na ang mga nasa loob. Babae pa naman kaming lahat na naroon.

Sa ilang araw namin sa MSU, nakitulog din kami sa bahay ni Sir Lito sa campus. Si Sir Lito ang talagang contact namin sa MSU. Nagkakilala kami sa UST bilang mga guro ng Filipino sa College of Commerce. Sinubukan niyang magturo dito sa Maynila kahit more than 20 years na siya sa MSU dahil nandito ang kanyang mag-ina. Bumalik siya sa MSU pagkaraan ng ilang semestre sa UST at iba pang kolehiyo sa Maynila, wala kasing security dito ang mga bagong guro. Pagdating ng second sem ay agawan na sa units ang mga teacher. Sa MSU ay stable siya, at higit sa lahat, may bahay siyang natutuluyan sa loob ng campus, pamana ng kanyang tatay na si Angelito Flores, Sr. na naging opisyal ng MSU at siyang lumikha ng MSU Hymn katuwang si Maestro Lucio San Pedro, ang Pambansang Alagad ng Sining para sa Musika.

Malaking bahay ito, higit sa lima yata ang kuwarto. Sa araw ay napakaraming estudyante doon, para siyang youth center. May mga nagbabasa ng libro, may nag-aaral sa pahabang mesa sa sala, may naggigitara sa isang sulok. Kristiyano si Sir Lito at binuksan niya ang kanyang tahanan para maging tambayan ng mga Kristiyanong estudyante sa Marawi.

Ang lecture ko sa pagsulat ng sanaysay ay maikling-maikli. Pang-beginner talaga. Magbasa nang maraming sanaysay, mind your basics like spelling, grammar, punctuations, gumamit ng nouns at verbs sa paglalarawan imbes na adjectives at adverbs, at ibahagi at ilathala ang sariling akda.

Mahuhusay ang estudyante roon dahil nakaka-attract ng pinakamahuhusay na high school graduate ang kursong AB Filipino. Kung sa mga unibersidad sa Maynila, palaos nang palaos ang kursong ito, sa UST nga, tinanggal na ang major in Filipino sa College of Education, sa UP Diliman ay laging nae-extend ang enrolment period ng Filipino Department dahil sa kakaunting enrollees, baliktad ang nangyayari sa MSU-Marawi. Ayon kay Sir Lito, pataas nang pataas ang number of enrolees ng AB Filipino. Palagay ko ay dahil laging may pangangailangan sa Filipino teachers sa buong Pilipinas. Lalong-lalo na sa Maynila. Kung wala nang supply mula mismo sa Maynila, saan pa ba kukuha ng guro sa Filipino ang mga eskuwelahan kundi sa lalawigan? At iilang unibersidad lang ang may AB Filipino na kurso, hindi ba? Kaya ang top supplier ng AB Filipino graduates na eventually ay nagiging Filipino teachers ay walang iba kundi ang MSU Marawi.

Anyway, sa workshop ako nag-concentrate. Para sa akin, mas maraming natututuhan ang estudyante sa workshop kaysa sa lecture. Nagpasumite ako ng ilang sanaysay in advance, ito ang ipina-photocopy at ipinamudmod sa mga participant para mabasa in advance at maisalang sa palihan pagdating ng mismong event. Ang mga sanaysay ay walang ipinagkaiba sa mga sanaysay ng teenagers na taga-Maynila o iba pang bahagi ng Pilipinas (aktibo kaming nagbibigay ng palihan sa malikhaing pagsulat sa kung saan-saan, Luzon, Visayas, Mindanao): tungkol din ito sa pamilya (sobrang pagmamahal ng magulang sa anak, pagkakaroon ng iresponsableng tatay, pagiging reliable ng mga ina), tungkol sa mga dinadaanan nilang pagsubok (kulang ang perang pambaon kaya’t nagtinda na ng tinapay at itlog na pugo sa mga kaklase, unang pagsalta sa ibang lugar) at pag-ibig. Gayundin ang weakness, pareho lang: laging nag-uumpisa sa boring na talata, laging nag-e-editorializing, meaning, bigla na lang nagpi-preach tungkol sa buhay na para bang matatanda na sila in an instant, nagaganap iyan sa gitna o dulo ng sanaysay, at laging naglalagom. Siyempre pa, ang payo ko'y iwasan ang mga nabanggit.

Ang lumutang na strength ng mga sanaysayistang estudyante nang batch na ito ay: mahuhusay na pangungusap. Magandang mag-Filipino ang mga batang ito. May pagka-elegante ang paraan ng kanilang pagpapahayag. Bibihira din ang may mali sa spelling at bantas.

Nakakatuwa rin na walang pangingimi ang ilang sanaysay. Isa rito ang tumalakay sa umusbong niyang pag-ibig para sa isang pinsan, na siyempre ay pinigilan niya’t itinigil nang tuluyan dahil alam niyang mali. Babaeng estudyante ang nagsulat. Isang sanaysay naman ang tumalakay sa epekto ng rido sa mga babae at bata. Ang rido ay isang konseptong Maranaw tungkol sa pag-aaway ng dalawang angkan. Ayon pa kay Mam Almayrah Tiburon o Mye, isa sa mga guro ng Filipino sa MSU Marawi at isa ring tubong Maranaw, hindi puwedeng ilibing ang isang tao na biktima ng rido hangga’t hindi nakakaganti ang pamilya nito. Ang pagganti ay madalas na nasa anyo ng pagpatay sa pumatay sa unang biktima, o kaya ay sa kapamilya din nito. Kaya walang katapusan ang rido, dahil buhay at bangkay din ang kailangang ipalit sa nawalang buhay ng kapamilya. Ayon sa sanaysay ng estudyante, nanganganib ang buhay ng mga bata at babae dahil nagsisitago ang mga lalaki ng pamilya para di magantihan ng rido. Ang mga babae ang kumakayod, ang mga bata ang nag-iigib, nagsisibak ng kahoy at tumatao sa bukid. Minsan din, kahit hindi naman talaga sila sangkot sa away ng kanilang angkan, pinupuntirya sila ng kaaway, para lang makaganti ang mga ito at mailibing na ang sariling kapamilya.

Sa aktuwal na workshop, pinakakaunti ang nagpunta sa aking session. Ang pinakamarami ay ang kina Poy (iskrip) at Wennie (akdang pambata). Seventy ang maximum number of participants at naka-sitenta ang bawat session nila. Ako, wala pang singkuwenta. Pero wala akong paki sa bilang. Ganadong-ganado ako dahil gamay na ng mga estudyanteng ito ang wikang pambansa. Puntos agad sa kanila, di ba? Pagkatapos ng workshop ng mga akdang ipinasa in advance, pinasulat ko na sila on-the-spot. Pero mas magaan ang kanilang paksa: isang ispesipikong lugar sa kani-kanilang bayan. May mga sumulat tungkol sa kalsada nila, may tungkol sa isang sikat na resort na pinagsi-swimming-an ng barkada, may tungkol sa eskuwela. Sa session ko, maraming babae ang lumahok, ilan sa kanila ay naka-burka. Nakakailang pala pag may kausap kang ganoon, kasi hindi mo alam kung ano ang reaksiyon niya sa mga pinagsasasabi mo. Ang isa sa kanila ay umiiyak na pala pagkatapos naming mag-comment sa sanaysay niya. Nakalimutan ko na kung tungkol saan ang kanyang isinulat, pero, hayun nga, umiiyak na pala siya. Ang sabi sa akin ng kanyang katabi, habang nakatitig sa akin ang namumulang mata ng estudyanteng naka-burka, “Mam, hindi siya sanay.” Naku, napa-sorry ako nang wala sa oras. At nagtawanan ang lahat. Naningkit ang mata ng naka-burka, malamang natawa na rin siya.

Sabi ni Mam Zian Bankero, tubong Maranaw at guro din sa Filipino sa MSU, mas reserved ang mga estudyanteng naka-burka. Madalas daw na tahimik ang mga ito sa klase kaysa sa counterpart nilang Kristiyano at lumad. Ang hirap naman kasi, kako. Mukha mo pa lang ay kailangan mo nang itago, ano pa kaya ang mas internal tulad ng saloobin? Ng damdamin? Naisip din namin ni Wennie, ano naman kaya ang naiisip nila sa amin, kaming mga hindi nagtatakip ng mukha, braso, at binti? Itinuturing kaya nila kaming makasalanan, or something? Pero ang pinaka-disturbing sa akin, paano ko masisiguro na ang naka-burka ay siya pa ring estudyante ko? What if, uma-absent na pala siya’t naglalakwatsa, may pinapa-attend lang na kabarkada? Attendance, attendance.

Nang matapos ang workshop, tinipon sa IPDM Hall ang participants mula sa tatlong session para makinig sa copyright talk ni Alvin Buenaventura ng FILCOLS. Via cellphone lang ang talk, nasa Antipolo si Alvin. Pinakabitan namin ng mikropono ang cellphone at ang mga estudyante ay nakatutok sa Powerpoint presentation sa screen ng LCD projector. Nairaos ito nang maayos, tahimik at produktibo. Ang isa sa mga tanong ng estudyante ay tungkol sa pagpapa-photocopy.

Pagkatapos nito ay closing ceremonies. Biglang umingay ang IPDM Hall. Parang na-excite ang mga estudyante, at ang lahat ay nakangiti. May kung anong inaabangan. Ang mga gurong babae ay lumapit sa amin ni Wennie. Dinala nila kami sa isang sulok, me mga kurtinang tabing ito, may mesa at tatlong babaeng teacher at estudyante. Pinagbihis kami ng tradisyonal na damit ng Maranaw. Masalimuot ang damit, maraming butones sa harap, tadtad ng sequins ang magkabilang dibdib, long sleeves. May ibinalot na malong sa aking bewang si Mam Mye at sinecure iyon sa pamamagitan lang ng pagtutupi. Ang kay Wennie ay long sleeves din at malong. May naglagay ng telang dilaw sa aking buhok, itinali pa ito sa batok ko. Walang nakalabas ni isang piraso ng buhok. May nag-make up pa sa amin. May nagkabit ng kuwintas, pulseras at hikaw sa akin. Natatawa lang ako. Ang nasa isip ko, putsa, baka magtatanghal kami ng improvised na skit. Na comedy. At ito ‘yong costume.

Habang ginagawa ang lahat ng ito ay biglang naghiyawan ang mga estudyante. Dahil sa tela at kurtina ay hindi namin makita ang nagaganap sa stage ng IPDM Hall. Bakit kaya? Pero masaya naman ang hiyaw, so hindi kami nabahala ni Wennie. Lahat din ng kasama naming babae sa sulok na iyon ay nakangiti, abalang-abala sa pag-aayos ng mga ipinasuot sa amin.

Maya-maya pa ay lumabas na kami sa aming sulok. Hiyawan na naman ang mga estudyante. Ang tawa ko, nasa gitna ng stage si Poy, nakadamit-Maranaw din, na dilaw tulad ng suot ko. Damit-pangkasal pala ang mga iyon.

We are getting married the Maranaw way.

Bongga!

Bongga rin ang hiya ko. Of course. Imagine, lahat ng tao, nakatingin sa amin as a couple? Bale ba, pagpasok ng MSU, we tried our very best from the very start na huwag mahalata ang pagiging magdyowa namin. Kumbaga, pa-innocent, to support our claim, malinis ang aming agenda. Bawal ang sweetness overload, PDA, as in public display of affection. Pakiramdam nga kasi namin, conservative ang mga taga-Marawi.

Tapos, ito pala ang isusurpresa nila sa amin: isang engrandeng kasal sa kanilang paaralan.

Ang estudyanteng emcee na nakabarong ang siyang nagsalita. Isang telang puti na pahaba ang iniabot ni Sir Lito kay Poy. Nakalimutan ko na kung ano ang ginawa namin sa tela na iyon. Pinaupo kami sa harap, kasama ang aming “maid of honor” na si Wennie. Piniktyuran kami nang walang hanggan, hagikgik nang hagikgik ang mga teacher at estudyante. Pinatayo kami ni Poy, pinaghawak nang kamay, bungisngis nang bungisngis ang mga kinikilig. Pinagyakap pa kami, sapilitan kunwari samantalang ang totoo, gusto ko rin. Pinapuwesto si Poy sa aking likod. Kath-Niel? Ja-Dine? Hindi, a, original yata ito: Beboy. Pagyakap ni Poy sa akin, sumabog ang buong hall, sumabog sa kiligayahan.

Nakabalik na kami’t lahat sa Maynila ay di namin nalilimutan ang mga nakasama sa MSU. Turing nami’y kamag-anak at kaibigan ang lahat ng dumalo sa aming “kasal.” Kaya’t nagpasya kami na isama sila sa tunay naming kasal, na ginanap noong December 30, 2013 sa Malate, Maynila. Nag-organisa kami ng mini-book fair sa labas ng reception hall at 20% ng sales ng lahat ng seller ay mapupunta sa Filipino teachers ng MSU Marawi. Ang tanging gamit ng pondo na ito ay pambili ng dagdag na reference materials para sa course subjects na Filipino. Ipinaabot namin ang pera sa isa sa mga abay namin, si Sir Lito.

Di naputol doon ang ugnayan namin sa Marawi. Nang nasa National Book Development Board (NBDB) ako, natuklasan ko na kakaunti ang nagsusulat sa Filipino mula sa Mindanao. Kadalasan, ang mga akda ay nasa katutubong wika at sa Ingles. Kinausap namin si Mam Mye na noong panahon na iyon ay may sarili nang libro ng mga maikling kuwento sa wikang Filipino, ang Terminal 1. Inilathala ni Poy ang ebook version ng Terminal 1 sa pamamagitan ng kanyang kompanya na Balangay Productions. Inilathala din ng Balangay ang ebook at printed versions ng ikalawang koleksiyon ng maiikling kuwento ni Mam Mye, ang Terminal 2. Isang koleksiyon naman ng mga tula sa wikang Filipino ang kanyang Terminal 3. Sa kasalukuyan ay nasa editing stage si Mam Mye batay sa aking mga rekomendasyon pagkatapos ko itong basahin. Ikinonekta namin si Mam Mam Mye sa NBDB at Komisyon sa Wikang Filipino (KWF). Nang maghanap si Faye Cura ng Gantala Press ng babaeng kinatawan para sa isang forum sa Quezon City tungkol sa gera sa Marawi ay si Mam Mye ang aming kinausap at inirekomenda. Dapat ay laging may awtentikong boses na napapakinggan ang mga nasa Maynila. Matapang niyang inilahad ang kanyang mga naranasan nang ipataw ni Presidente Duterte ang Martial Law at ang epekto ng digma sa marangal na bayan ng Marawi.

Napakaraming kayang ialay ng bayan na ito sa buong bansa. Kay yaman nito sa lahat ng aspekto: natural resources, human resources, emotional resources, that is pag-ibig at pagpapahalaga sa kapwa.

Kaya mahal ko ang bayan na ito. Hangga’t tumitibok ang puso ko para sa aking asawang si Poy ay titibok ito para sa Marawi, ang lunan ng unang-una naming pag-iisang-dibdib.

Sunday, September 3, 2017

kuwentong taiwan

daming kuwento ni ej kagabi, pasalubong niya sa amin mula sa dalawang linggo niyang pananatili sa taiwan.

nagpunta siya doon para mag-compete sa universiade sa category na wushu. tatlong beses siyang nag-perform: compulsory, sword at staff. nakauwi naman siyang ligtas, dangal lang ang durog sapagkat... 8th place siya out of 9 players hahahaha

anyway, eto mga kuwento niya in a random order:

1. kanya-kanyang uniform na t-shirt ang bawat bansa. sa australia daw, me nakasulat na pride sa kaliwang manggas, at discipline naman sa kanan. sa pilipinas, ang nakasulat sa likod ng t-shirt ay san miguel beer. samantala sa kaliwang manggas ay garfield.

2. nakakita sila ng squirrel sa isang park. nagkagulo sila sa pag-picture. mukha raw pala itong daga sa personal.

3. nasa taipei ang laban, pero nasa labas ng taipei (linkou ang name ng lugar) ang athlete's village.

4. ang olats daw ng ibang members ng philippine team. ni hindi raw nanood ng competitions ng wushu at sanda samantalang sila na raw ang last category. ibig sabihin, tapos na sa sariling competition ang mga ito at hindi na kailangang mag-train. at isang dahilan kung bakit in-extend ang stay ng mga ito ay para makapanood ng competition ng ibang category at para maka-attend sa closing ceremonies. kakaunti lang daw silang nanood ng wushu, sanda at closing. tanging ang filipino representative ng sanda, na si jomar balangui, ang nakapag-uwi ng medalya sa kanilang lahat. silver! yey!

5. top 8 si ej out of 9 players. top 1,2 at 3 may medals. top4 to 8, may certificate. buti na lang daw at pangit ang bagsak ng argentina noong dulo. kung hindi, last si ej ahaha! salamat sa diyos. so nakapag-uwi siya ng certificate!

6. nakipagpalit daw siya ng pin sa mga bansang: us, uk, south korea, australia, south africa, taiwan, etc. sabi ko, engot ka, ba't iyong mga iyon ang hiningan mo ng pin, e walang interesting sa pin nila, mga flag lang except australia na maliit na koala ang pangkapit sa pin. kung ako ang nando'n, makikipagpalit ako sa uzbekistan, iran, switzerland, at iba pang bansang di ko madalas nakikita ang bandila.

7. nanalo raw ang iran, sa women's division. nakaburka daw itong nag-perform. ipinakita niya sa amin ang performance ng nanalo (pero sa ibang competition ang natagpuan niyang video sa youtube). aba ang husay nga at hindi nakakaistorbo ang burka. sabi niya, alam mo, mama, nagulat kami. iran, e. hindi naman sikat iyan sa wushu. lumaban din sila sa sanda, at nakamahaba rin ang competitor nila doon, di rin kita ang mga binti.

8. ang mangga raw sa taiwan, kasinlaki ng mukha ni ej.

9. ang linis daw sa taipei. nagpunta sila sa shilling market na parang divisoria ng taipei. ang linis ng paligid. pero napakamahal ng street food. 450 taiwan dollars daw ang isang lobster. sabi ko, potah, lobster, street food? ok ka lang?

10. lahat daw ng tao ay nakatayo sa kanan ng lahat ng escalator.

11. napakarami daw ng train. kaya marami man ang tao ay hindi naman siksikan. sa isang station, ilang train daw ang puwedeng sakyan papunta sa iba't ibang lugar. sabi ko, ang galing, diyan talaga sila nag-invest noong araw. tayo kasi, kailan lang naman. iisa lang ang lrt noon.

12. ang bawat train station ay may at least one tourist spot. so para daw pinlano ang ruta ng trains ayon sa mga tourist spot. ang galing! sa pinas kasi, pinlano ang ruta ng trains ayon sa mall, hahaha!

13. lahat ng pagkain sa athletes' village ay libre. isang floor daw sa isang condo (puro condo ang nakatayo sa athletes' village) ang nakalaan sa pagkain. parang isang higanteng food court na libre lahat ng malalafang. meron daw chocolate drinks, lahat ng healthy salad, fruits, tinapay, kanin at isang napakahabang ref na puno ng softdrinks haha. hindi raw makahataw si ej sa pagkain dahil sa competition. pero after niyang matalo este after ng competition niya ay humataw na siya ng kain. bawi-bawi rin pag may time.

14. me isang station sa athletes' food court na dedicated lang sa cereals. nagpuslit daw ng isang karton ng cereals ang isang pinoy na athlete. napailing na lang si ej. hay naku, pilipino talaga. im sure yung nanay nun nag-uuwi ng towel pag napapa-check in sa mga hotel.

15. binigyan ang lahat ng athlete ng smart watch. may laman daw itong taiwan dollars na puwede nilang gamitin sa pagsakay ng train, sa pagpasok sa mga tourist spot, pambayad ng ilang bilihin. para siyang beep card pero ang anyo ay relo. nababawasan ang laman kada gamit mo. hindi raw niya naubos ang kanya, kakatipid. may P700 na natira. naku sayang, kako. sabi niya, di bale, ma, pagbalik ko na lang. ahaha ang anak ko, gusto pang magbalik! wala na pira ang inay mo, dudung. purduy na. para kasi sa trip na ito, binigyan namin siya ng P7500 na ipinambili niya ng taiwan dollars sa bangko. ang sakit sa bulsa ng P7500, ha?

16. inilalagay ang flag sa labas ng condo kung saan naninirahan ang athletes ng bansang iyon. sabi ko, nako, di ba yan delikado? mamya me galit sa inyo, pasabugin ang condo na 'yon, e. haha joke lang, pero napaisip ako for iran or other contries na may conflict eklavu.

17. isa sa mga picture na ipinakita ni ej ay isang buong condo na canadian flag ang nakalagay sa lahat ng floor. sosyal! andaming ipinadalang athlete! sabi ni ej, mama, alam mo may dala pang inflatable pool ang mga athlete ng canada, nagsiswimming sila sa tapat ng entrance ng condo. sabi ko, sana sumama ka, marunong ka naman magswimming.

18. may nadaanan daw silang nagra-rally noong papasok na sila sa venue ng opening ceremony. ang sabi raw ng mga nagra-rally, taiwanese sila. hindi chinese taipei. gago talaga ang china. lahat inaangkin. putcha, mabait lang ang taiwan pero kung sa pinas nila gawin iyan, putcha, dadanak ang dugo.

19. ang us athlete na nakalaban ni kuya jomar balangui ay paris lee moran ang pangalan. british na koreano na pinoy? ahahaha anlabo ng pangalan!

20. masayang-masaya si ej na ma-meet ang mga idol niya sa wushu. nakapagpa-picture siya kay Li Yi ng Macau. nilampaso nito si abi hahaha!

21. nakapasyal din daw sila sa chiang kai shek. sabi niya, sino ba yun ma? sabi ko, di ko rin alam, e. school dito yan hahaha! pede naman i-google, bes. kako, baka parang rizal nila. me park e.

22. ang pasalubong nga pala sa akin ni ej ay dalawang kahon ng snacks. ang isa akala namin ay mochi, iyon pala tikoy. ang isa, pineapple cake ang tawag pero parang pulboron na pinya ang flavor. potah, hindi ako kumakain ng pinya! labo. so bumawi agad siya, may isa pang pasalubong, isang scarf na blue. ang gandaaa, isinukbit ko sa leeg ko. sabi ni ej, table runner yan, ma.